حکم شرعی ارزهای دیجیتال: تحلیل جامع خرید، استخراج و تتر از دیدگاه مراجع تقلید شیعه و اهل سنت
با گسترش فناوریهای نوظهور مانند ارزهای دیجیتال، سوالات متعددی دربارهی حکم شرعی این پدیدهها مطرح میشود. خوشبختانه، اسلام بهعنوان دینی جامعنگر، در تمام ابعاد زندگی انسان—از جمله مسائل اقتصادی—رهنمودهایی دارد. ازاینرو، بررسی دیدگاه مراجع تقلید شیعه و اهل سنت دربارهی معامله، استخراج و استفاده از ارزهای دیجیتال حائز اهمیت است. برای آگاهی از حکم شرعی ارز دیجیتال تا پایان این مطلب با ما همراه باشید.
چرا بحث «حکم شرعی ارز دیجیتال» اینقدر داغ شده است؟
بحث حکم شرعی ارز دیجیتال (مانند بیتکوین و اتریوم) به دلایل متعددی به موضوعی پرچالش تبدیل شده است:
- موج سرمایهگذاری عمومی: سودآوری بالای ارزهای دیجیتال سبب جذب مردم عادی شده و ابهامات شرعی آن را به دغدغهای عمومی تبدیل کرده است.
- ابهام فقهی: عدم نظارت نهاد مرکزی و ماهیت غیرملموس این ارزها، پرسشهای فقهی متعددی دربارهی مالیت، ربا و غرر ایجاد کرده است.
- نبود قانون یکپارچه: در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، قوانین جامعی برای ارزهای دیجیتال وجود ندارد و این ابهام، تعیین حکم شرعی را پیچیدهتر کرده است.
چارچوب فقهی ارزیابی داراییهای نوظهور
برای ارزیابی شرعی داراییهای نوظهور مانند ارزهای دیجیتال، فقها و مراجع تقلید به اصول و قواعد کلی فقه اسلامی و فقه امامیه رجوع میکنند. این چارچوب شامل مفاهیم مهمی است که در ادامه به آنها اشاره میکنیم:
۱. معیارهای «مالیت»، «غَرَر»، «ربا»، «اکل مال به باطل» و «قاعده لاضرر
فقها برای تعیین حلال یا حرام بودن ارزهای دیجیتال، مفاهیمی مانند:
- «مالیت» (داشتن ارزش عرفی)
- «غَرَر» (ابهام و فریب)
- «ربا» (سود نامشروع)
- «اکل مال به باطل» (کسب مال به ناحق)
- «قاعده لاضرر» (عدم زیانرسانی)
را مورد بررسی قرار میدهند.
۲. تفاوت پول اعتباری (فیات)، رمزارز بیپشتوانه و رمزارز با پشتوانه طلا
- پول اعتباری (فیات) توسط دولتها صادر و تضمین میشود.
- رمزارز بیپشتوانه مانند بیتکوین، ارزش ذاتی ندارد و قیمت آن بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میشود.
- رمزارز با پشتوانه طلا مانند تتر (USDT)، هر واحد آن معادل مقدار مشخصی طلای فیزیکی است که توسط یک نهاد نگهداری میشود.
فتاوای رهبر جمهوری اسلامی ایران (آیتالله خامنهای)
رهبر معظم انقلاب اسلامی، آیتالله سیدعلی خامنهای، دربارهی حکم شرعی ارز دیجیتال فرمودهاند:
خرید و فروش و تولید ارزهای دیجیتال تابع قوانین و مقررات نظام جمهوری اسلامی ایران است.
این فتوا به این معناست که اگر فعالیتهای مرتبط با رمزارزها (معامله، استخراج) مطابق با قوانین جاری کشور انجام شود، از نظر شرعی مشکلی ندارد.
آرای مراجع تقلید شیعه
دیدگاه مراجع تقلید شیعه دربارهی حکم شرعی ارزهای دیجیتال متفاوت و در حال تحول است. در ادامه به خلاصهای از فتاوای برخی مراجع برجسته اشاره میکنیم:
۱. آیتالله سیستانی
این نوع ارزها را متوقف دانسته و معاملات فیوچرز یا Futures Trading و سفتهبازی را به دلیل ابهام و قمارگونه بودن، باطل میدانند.
۲. آیتالله مکارم شیرازی
به دلیل ماهیت مبهم، نوسانات شدید، امکان پولشویی و سوءاستفادههای دیگر، معاملات ارزهای دیجیتال را جایز نمیدانند.
۳. آیتالله نوری همدانی
به دلیل ابهامات کلی که در معاملات ارزهای دیجیتال وجود دارد، احتیاط را واجب میدانند و توصیه میکنند که از انجام معاملات مبهم اجتناب کنید.
۴. آیتالله وحید خراسانی و آیتالله صافی گلپایگانی
این دو مرجع، اصل خرید و فروش رمزارزها را دارای اشکال میدانند اما معتقدند اگر کسی رمزاری را در اختیار دارد، میتواند آن را به غیرمسلمان واگذار کند.
۵. آیتالله شبیری زنجانی و آیتالله علوی گرگانی
این مراجع با رعایت قوانین حکومتی و عدم وجود ربا و قمار در معامله، خرید و فروش و استخراج ارزهای دیجیتال را بلاضرر میدانند.
۶. دیدگاه استاد رائفی پور
علیاکبر رائفیپور معتقد است ارزهای دیجیتال بدون پشتوانه، نوسانات شدیدی دارند؛ به همین دلیل معامله در رمزارزهای دارای پشتوانه را توصیه میکنند.
حکم شرعی ارز دیجیتال تتر (USDT)
اگر USDT (تتر) بهعنوان وثیقهی دلاری و وسیلهای برای مبادلهی قانونی در بازارهای ارز دیجیتال استفاده شود، طبق نظر فقهایی که «مالیت» و ارزش عرفی رمزارزها را میپذیرند، اشکالی ندارد. اما طبق فتوای آیتالله مکارم شیرازی و آیتالله نوری همدانی، به دلیل ابهامات کلی که در مورد ارزهای دیجیتال وجود دارد، حتی در مورد تتر نیز محتاطانه عمل کنید.
استخراج (Mining) از نظر شرعی
از آنجا که مجوز قانونی از وزارت صمت برای استخراج ارز دیجیتال لازم است و برق صنعتی صحیح رعایت شود، بیشتر مراجع تقلید استخراج رمزارز را جایز میدانند. اما استفاده از برق یارانهای یا خانگی بدون مجوز، مصداق «غَصْب» و حرام بوده و سود حاصل از آن نیز اشکال شرعی دارد.
معاملات مشتقه، آپشن و فیوچرز
- رهبری: این گونه معاملات تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران است.
- آیتالله سیستانی و آیتالله مکارم شیرازی: معاملات مشتقه، آپشن و فیوچرز در بازارهای رمزارز را به دلیل وجود عناصر قمار، ربا و غرر، باطل و غیرشرعی میدانند.
- مراجع موافق: برخی مراجع دیگر، در صورتی که این معاملات در قالب عقود شرعی مانند عقد سَلَم یا عقد مُضاربه و بدون استفاده از اهرم ربوی صورت گیرد، آن را جایز میدانند.
نظر اهلسنت ایران و اتحادیه علمای مسلمان
فقهای اهلسنت در ایران معتقدند اگر ارزهای دیجیتال کارکرد پول را پیدا کنند و در معاملات فاقد ربا و ابهام فاحش باشند، معامله آنها جایز است. اتحادیه علمای مسلمان در فتوای سال ۲۰۱۸ خود، به دلیل فقدان پشتوانه حقیقی و نبود نهاد نظارت مشخص، خرید و فروش بیتکوین را غیرجایز اعلام کرد، اما اشاره کرد که با تنظیم مقررات مناسب، این حکم قابل بازنگری خواهد بود.
جمعبندی و راهنمای عمل برای مؤمنان
با توجه به مباحث مطروحه و نظرات متفاوت مراجع و حکم شرعی ارز دیجیتال، سرمایهگذاران مسلمان در حوزه ارزهای دیجیتال باید با احتیاط و آگاهی کامل عمل کنند. برای این منظور، توجه به موارد زیر ضروری خواهد بود:
۱. ملاک نهایی: فتوای مرجع تقلید خود + رعایت قوانین تجاری کشور
مهمترین اصل برای مؤمنان، پیروی از فتوای مرجع تقلیدشان است. در کنار آن، رعایت قوانین و مقررات جاری کشور در زمینه ارزهای دیجیتال نیز ضروری خواهد بود، زیرا بسیاری از مراجع، عمل به قوانین حکومتی را واجب میدانند.
۲. پرهیز از معاملات مجهول، آپشنهای ربوی و طرحهای پانزی
برای دوری از شبهات شرعی و مالی، توصیه میشود از ورود به معاملات مبهم و مجهول، استفاده از اهرمهای ربوی در معاملات مشتقه و همچنین شرکت در طرحهای پانزی و کلاهبرداریهایی که وعده سودهای غیرواقعی میدهند، پرهیز کنید.
۳. انتخاب صرافی قانونمند، نگهداری مستندات شرعی و مالی، پرداخت خمس و زکات سود خالص
برای کاهش ریسک و رعایت موازین شرعی، صرافی رمزاری معتبر و قانونمند را انتخاب کنید. همچنین مستندات کامل معاملات و فعالیتهای خود را نگهداری کنید و در صورت تعلق، خمس و زکات سود خالص حاصلشده را طبق نظر مرجع تقلید خود پرداخت نمایید.
سوالات متداول
۱. آیا سود هولد کردن بیتکوین مشمول خمس است؟
نظر مراجع مختلف است؛ برخی سود حاصل پس از گذشت سال و امکان برداشت را مشمول خمس میدانند، درحالی که برخی دیگر به دلیل ماهیت این دارایی، آن را از اساس مشمول خمس نمیدانند.
۲. خرید تتر برای دور زدن تحریمها چه حکمی دارد؟
خرید تتر برای دور زدن تحریمها از نظر قانونی تابع مقررات هر کشور است. از نظر شرعی، اگر منجر به تخلف از قوانین حکومتی نشود، ممکن است اشکالی نداشته باشد، اما برخی مراجع به دلیل ابهامات کلی رمزارزها، در این مورد نیز احتیاط را توصیه میکنند.
۳. آیا میتوان مهریه را رمزارزی تعیین کرد؟
تعیین مهریه به صورت رمزارزی از نظر حقوقی در ایران با ابهاماتی مواجه است. در صورت عدم تحقق شرایط لازم، ممکن است موجب باطل شدن مهریه یا لزوم تعیین مهریه المثل شود.
۴. مالیات دولت بر استخراج، در حکم شرعی مؤثر است؟
پرداخت مالیات و رعایت قوانین دولتی در حوزه استخراج رمزارز از نظر شرعی ضروری است و عدم رعایت آن میتواند فعالیت را از حلال بودن خارج کند.
۵. تکلیف ضرر ناشی از هک و کلاهبرداری چیست؟
در صورت هک یا کلاهبرداری، فرد زیاندیده باید از طریق مراجع قانونی و قضایی پیگیری کند. از نظر شرعی، اگر فعالیت اولیه قانونی بوده و فرد بدون کوتاهی خود دچار ضرر شده، ضامن نیست.
جمعبندی نهایی:
با توجه به اختلافنظر مراجع، مؤمنان باید با رجوع به فتوای مرجع تقلید خود و رعایت قوانین کشور، در زمینه ارزهای دیجیتال اقدام کنند و از ورود به معاملات پرریسک و مبهم پرهیز نمایند.
